برنامه ريزي معلم برای تقویت خلاقيت و تفکر واگرا در دانش آموزان

برنامه ريزي معلم  برای تقویت خلاقيت و تفکر واگرا در دانش آموزان

1. استفاده از الگـــوي بدايع پــــردازي در تدريس

هدف اين الگو افزايش تفكر خلاق و مشكل گشايي در مواقع خاص, بر هم زدن سنت‌هاي متداول و گسترش افق‌هاي فردي و اجتماعي در دانش آموزان است. معلم سوالاتي از دانش آموزان مي نمايد، ولي پاسخ دانش آموزان كاملاً باز است و معلم بايستي كمك كند تا شاگردان تفكر خود را بسط دهند اين الگو باعث رشد خلاقيت و نوع آوري, همبستگي گروه و بر هم زدن سنتها در نزد انظار مي شود. 

2. به‌كارگيري روش مكاشفه‌اي

سقراط از فلاسفه مشهور یونان قدیم که روش مامایی را ارایه نمود ، هیچ گاه  جواب سوالات  را به طور مستقیم به مردم ارایه نمی کرد ، بلکه آن قدر از آن ها سوال می کرد تا خود به جواب برسند . یعنی از معلومات آنان برای مکاشفه ی مجهولات توسط خودشان استفاده می نمود .

1. بهره‌گيري از بارش مغزي[1]دانش‌آموزان در فرآيند تدريس

معلم برای تقویت تفکر واگرا و خلاقانه در دانش‌آموزان خود بهتر است به صورت منظم در تدریس خود از روش بارش مغزی یا طوفان مغزی استفاده نماید . یعنی صورت مسئله را ارایه نموده و برای پیدا کردن راه حل از افکاری که به ذهن دانش آموزان خطور می کند استفاده نموده و این شجاعت را در ان ها به وجود آورد که از ابراز افکار خود واهمه ای نداشته باشند . امکان دارد دانش آموزان پاسخ هایی ارایه نمایند که موجب خنده ی سایرین شود . برای مواجهه با آن بیان  این اصل می تواند مفید و موثر باشد:

« بسیاری از افکار و نظریات خلاقانه، در ابتدا خنده دار به نظر می رسند»

 

3. سوالات خود را از جمع بپرسد، از همه بخواهد در مورد پاسخ تفكر نمايند سپس خود تعيين نمايد كه پاسخ توسط چه كسي ارايه شود.

4. از فرصت‌هاي به دست آمده در موقعيت‌هاي اتفاقي براي تدريس موضوعات درسي استفاده شود. روزهاي درسي ﻣﻤﻠﻮ ﺍﺯ ﺍﺗﻔﺎﻗﺎﺗﻲ ﺍﺳـﺖ ﻛﻪ ﺩﺭ ﺑﺴـﻴﺎﺭﻱ ﺍﺯ ﻣﻮﺍﺭﺩ ﺑﺎ آمادگي لازم مي‌توان از آن‌ها براي تدريس‌هاي اتفاقي استفاده نموده ﻭ ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻫﺎﻱ ﻣﻔﻴﺪﻱ ﺭﺍ ﻓﺮﺍﻫﻢ ﺁﻭﺭﺩ. ﺍﻳﻦ ﻧﻜﺘﻪ، ﺑﻪ ﻣﻬﺎﺭﺕ ﻓﺮﺿﻴﻪ ﺳﺎﺯﻱ نياز دارد ﻛﻪ ﺍﺯ ﻣﻬﺎﺭﺕ ﻫﺎﻱ ﺍﺳﺎﺳﻲ ﺩﺭ تدريس معلم اﺳﺖ. ﺍﻳﻦ ﻣﻬﺎﺭﺕ ﻧﻪ ﺗﻨﻬﺎ ﺩﺭ ﺩﺭﺱ ﻭ ﻣﺪﺭﺳﻪ ﻭ ﻳﺎ ﺍﻧﺠﺎﻡ ﻛﺎﺭﻫﺎﻱ ﻋﻠﻤﻲ ﻭ ﺁﻣﻮﺯﺷﻲ، ﺑﻠﻜﻪ ﺩﺭ ﺭﻭﺯﻫﺎﻱ ﺯﻧﺪﮔﻲ ﻭ ﺗﺠﺎﺭﺏ ﻣﺮﺑﻮﻁ ﺑﻪ ﺁﻥ براي تربيت فرزندان خلاق ﻧﻴﺰ ﺗﺄﺛﻴﺮﮔﺬﺍﺭ ﻭ ﭘﺮﻛﺎﺭﺑﺮﺩ ﺍﺳﺖ. مثلا:

-         دبير علوم تجربي در موقعيت‌هاي به‌دست آمده در هواي بادي با ايجاد انگيزه مناسب فصل مربوط به جابه‌جايي هوا را تدريس نمايد.

-        دبير زمين شناسي از خبر پخش شده در زمينه زلزله در نقطه‌اي از جهان استفاده نموده و بخش مرتبط با گسل‌هاي زمين را تدريس مي‌نمايد.

5.بعد از طرح سوال يا مساله، بلافاصله راه حل را ارايه نكنيد، بلكه به دانش‌آموزان فرصت دهيد تا راه‌حل‌هاي احتمالي خود را بيان نمايند. در صورتي كه قسمتي ازپاسخ دانش‌آموزان صحيح باشد با آن‌ها همراهي نمايد تا با هم‌افزايي بتوانند به پاسخ كامل برسند.

6. برای مسایلی که راه حل های متعددی دارند ، یک راه حل را ارایه نماییم و از فراگیران بخواهیم در مورد راه های دیگری که می توان به نتیجه رسید ، تفکر نمایند.

 

7.  در حل مسایلی که یک راه حل برای آن می شناسیم ، پس از حل مسئله از فراگیران بخواهیم که اگر راه حل دیگری به ذهنشان می رسد، آن را بیان نمایند. حداقل سود این کار این است که افراد پی می برند که نباید حتما همه راه ها به حل موفقیت آمیز مسئله بیانجامد ، بلکه مهم این است که ما راه حل های مختلف را مورد آزمایش قرار دهیم.

از ادیسون پرسیدند :

ـ از این که زمان زیادی از عمر خود را صرف آزمایش راه های مختلف برای اختراع برق کردی ناراحت نیستی ؟

جواب داد :

ـ نه خیر ، چون فهمیدم که برای رسیدن به این اختراع ، صدها راه دیگر وجود دارند که به نتیجه نمی انجامند .

 

8. از فراگیران بخواهیم در مورد ابزار و وسایل  برخی مشاغل تفکر نمایند و بگویند که چه ابزاری می توان به جای ابزار موجود فعلی جایگزین نمود. مثلا :

ـ به نظر شما به جای تور ماهی گیری چه وسیله ی مشابه دیگری می توان به کار گرفت؟

 

9.برخی از وسایل ساده ای که در اختیار داریم به آنان نشان داده و بگوییم که چه تغییراتی مثبتی می توان در آن ها به وجود آورد ؟ در این زمینه می توان از وسایل کار و حتی وسایل اطراف بیشترین استفاده را نمود . مثلا
پایه چسب ، وسایل نوشتاری ، لباس ها و ... .

 

10. از فراگیران بخواهیم در مورد ساختار ابزار پیچیده تر مانند تلویزیون ، رایانه ، اتومبیل ، تلفن همراه ، فضا پیما ، زیردریایی و هرچیز دیگری فکر کنند و بگویند چه امکانات  دیگری می توان به آن ها اضافه نمود.

 

11. برای تقویت خلاقیت های ادبی از فراگیران بخواهیم ، خود را به جای اشیای بی جان گذاشته  و بگویند که اگر به جای آن ها بودند چه می کردند؟ مثلا :

 

« اگر به جای  آب بودید چه می کردید ؟ »

 

12. به دانش‌آموزان داستان های نیمه تمام داده و بخواهیم ادامه ی داستان را به میل خود تنظیم نمایند.

 

13. جمله ای ناتمام ارایه نموده و از مخاطبین بخواهیم آن را در جملات و حتی صفحات متعددی ادامه دهند. مثلا :

ـ ای کاش ... .

       باید توجه داشت که افراد خلاق و دارای تفکر واگرا بیشتر می توانند جملات را بسط و توسعه داده و به قول معروف شاخ و برگ بیشتری به آن دهند.

       برخی اوقات می توان با افزودن کلماتی موضوعات را محدود تر نمود . مثلا :

ـ ای کاش مادرم ...

ـ ای کاش دانشمندان ...

ـ ای کاش شهرهای بزرگ ...

و ... .

مثلا معلمی که می خواهد به مشکلات ارتباطی دانش آموز با پدر و مادر و یا اطرافیانش  پی ببرد ، یا برای تفکر در باره ی موضوعات اجتماعی و ... این روش می تواند مناسب باشد.

 

14. برای فکر کردن در باره ی آفرینش های مخصوص کودکان یا پیداکردن راه حل های اجتماعی می توان سوالاتی از این قبیل مطرح نمود :

ـ اگر به کودکی خود باز گردید  چه بازی های جدیدی انجام می دهید؟

ـ اگر یک بار دیگر به دنیا بیایید چگونه زندگی می نمایید؟

 

15. برخی سوالات رویا پردازانه مطرح نموده و برای آن ها جواب بخواهیم مثلا:

ـ در ذهن خود دستگاه همه کاره ای اختراع نموده و آن را توصیف نمایید.

ـ آیا می توان در جای خود نشسته و هر کاری که بخواهید انجام دهید؟

ـ ...

---

[1] . Brainstorming

مراحل رشد شناختي از ديدگاه ژان پياژه

به نظر پیاژه رشد شناخت آدمی ، در جریان مراحلي بوجود می آید که از نظر کمی و کیفی با یکدیگر متفاوتند . هر یک از مراحل رشد شناختی، ساختار و عملکرد ویژه خود را دارد و یکی پس از دیگری پديد‌ مي‌آيد. یعنی هر ساخت در عین حال که به حصول یک مرحله تحقق می بخشد، نقطه آ غاز مرحله بعدی نیز هست هر کدام از مراحل با نظم مشخص و در زمانی نسبتا معین ظاهر می شود. نظم موجود در پیشرفت مراحل پایدار و ثابت و از الگوي خاصي پيروي مي‌كند ولی هر فرد ضمن پیروی از طرح‌های عمومی رشد شناختی، ویژگی های رشد خاص خود را دارد .

 

خلاصه‌اي از مراحل رشدشناختی پیاژه

مرحله حسی - حرکتی : تولدتا2سالگی

نوباوگان باتاثیرگذاشتن برمحیط به وسیله چشمها،گوشها،دستها، ودهان "فکرمیکنند". درنتیجه، آنهابرای حل کردن مسایل ساده روش هایی راابداع می کنند، نظیرکشیدن اهرمی برای شنیدن موسیقی ازضبط صوت، یافتن اسباب بازی پنهان شده،وگذاشتن اشیاء دریک ظرف وبیرون آوردن آنها.

 

مرحله پیش عملیاتی : 2تا7سالگی

کودکان پیش دبستانی برای بازنمایی کشفیات حسی - حرکتی قبلی خوداز نمادهااستفاده می کنند.رشدزبان وبازی وانمودکردن صورت می گیرند. بااین حال تفکرفاقدمنطق دومرحله بعدی است.

 

مرحله عملیات عینی : 7تا11سالگی

استدلال کودکان منطقی می شود. کودکان دبستانی می فهمندکه مقدار لیمونادیاخمیربازی حتی بعداراینکه شکل آنهاتغییریافته است،ثابت می ماند.آنها همچنین اشیاء رادرطبقات وزیرطبقات سازمان می دهند.بااین حال، تفکرآنها هنوزانتزاعی نیست.

 

مرحله عملیات صوری:11سالگی به بعد

توانایی تفکرانتزاعی ومنظم ،نوجوانان راقادرمی سازدتاوقتی بامسئله ای روبرومی شوند،بافرضیه هاشروع کنند،ازاستنباط های آزمون پذیرنتیجه گیری کنند،ومتغییرهاراجداوترکیب کنندتاببینندکدام استنباط ها تاییدمی شوند.نوجوانان همچنین می توانندمنطق اظهارات کلامی راارزیابی کنندبدون اینکه به شرایط دنیای عملی اشاره ای داشته باشند.

در آخرین مرحله رشد ذهنی كودك به تدریج توانایی تفكر بر حسب امور انتزاعی را كسب می كند و بر قوانین منطق صوری و منطق ارسطویی مسلط می شود . اندیشه های فرد علاوه بر اشیاء محسوس ، موارد احتمالی و فرضی را نیز شامل می شود . لذا فرد قادر به فرضیه سازی و استدلال قیاسی می شود . یعنی می تواند به طرح فرضیه بپردازد و بدون نیاز به مراجعه به اشیاء محسوس به وارسی فرضیه خود اقدام كند .

در مرحله قبلی « عملیات محسوس » كودك بر حسب واقعیات عینی و موجود می اندیشد به عنوان مثال ، چون فیل بزرگتر از سگ و سگ بزرگتر از موش است می تواند نتیجه بگیرد كه فیل از موش بزرگتر است . اما نمی تواند فرض كند كه اگر موش بزرگتر از سگ و سگ بزرگتر از فیل باشد پس موش بزرگتر از فیل است . زیرا تنها بر حسب واقعیات عینی و موجود می اندیشد . اما اندیشه نوجوان « مرحله تفكر انتزاعی » فرضیات و امكانات را نیز شامل می شود . نوجوان با تصور دنیایی بهتر از آنچه هست به انتقاد از وضع موجود می پردازد . كودكان مرحله ی عملیات محسوس واقع گرا و سازگارند . اما نوجوانان مرحله تفكر صوری آرمانگرا و غالباً ناسازگارند .

نگاه اجمالي به تاريخ حكومت‌ها در ايران

󾭊پادشاهی ماد:

1- دیااکو   2-فرورتیش   3- هووخشتر   4- اژی دهاک   

 

󾭊پادشاهی هخامنشیـان:

1- کورش   2- کمبوجیـه    3-گئومات     4- داریوش   5-خشایارشا   6-ارتخشـیر اول   7- خشایارشا دوم   8- سغدیانس   9- داریوش دوم   10- اردشیر دوم  11- اردشیر سوم    12-آراسک   13-داریوش سوم

حمله اسکندر مقدونی و حکومت وی بر ایران

 

󾭊سلوکیـان:

1-سلوکوس اول   2-آنتیوخوس اول   3-آنتیوخوس دوم  

 

󾭊پادشاهی اشکانیـان:

1-ارشـک بزرگ  2- تیرداد  3- اردوان اول   4-فریاپات   5- فرهاد اول   6- مهرداد اول   7-فرهاد دوم     8-اردوان دوم   9-مهرداد دوم      10- سندروک     11-فرهاد سوم     12-مهرداد سوم   13- ارد اول              14-فرهاد چهارم     15-فرهاد پنجم   16-ارد دوم      17- واتان اول   18- اردوان سوم   19- بلاش اول   20- اردوان چهارم  21-خسرو  22- بلاش دوم    23-بلاش سوم-چهارم   24- بلاش پنجم   25-اردوان پنجم

 

󾭊ساسانیان:

1- اردشیر بابـکان    2- شاپور اول   3- هرمز اول   4- بهرام اول   5- بهرام دوم  6- بهرام سوم   7- نرسی   8-هرمز دوم     9- آذرنرسی    10-شاپور دوم     11- اردشیر دوم    12- شاپور سوم     13- بهرام چهارم   14- یزدگرد اول     15-هرمز سوم   16- فیروز اول   17- بلاش   18- قباد اول (بار اول)   19- جاماسب   20- قباد اول (بار دوم)     21- خسرو انوشیـروان     22- هرمز چهارم    23- خسرو پرویز     24-قباد دوم    25-اردشیر سوم   26-خسرو سوم   27-جوانشیر   28-بانو پوراندخت   29-گشتاسب بنده  30-بانو آزرمیدخت   31- هرمز پنجم   32- خسرو چهارم   33- فیروز دوم   34- خسروپنجم فرخزاد   35- یزدگـرد سوم  

 

󾭊پادشاهی طاهریـان:

1-طاهر ذوالیمینین   2-طلحه بن طاهر   3-عبدالله بن طاهر   4-طاهر بن عبدالله

 

󾭊پادشاهی صفـاریـان:

1-یعقـوب لیث صفاری   2-عمرو لیث صفاری  

 

󾭊پادشاهی سامانیـان:

1- امیراسماعیل سامانی   2- ابونصـر احمد سامانی  3- ابوالحسن نصر سامانی

 

󾭊پادشاهی زیاریان:

1- مردآویچ زیاری   2- وشـمگیر زیاری   3- بهسـتون زیاری  4- کاووس زیاری 

󾭊سلسله غزنویـان:

1-سلطان محمود غزنوی  2-سلطان محمد غزنوی   3- سلطان مسعود غزنوی

 

󾭊پادشاهی سلجوقیـان:

1- رکن الدین طغرل   2- عضدالدین الب ارسـلان   3- معزالدین ملکشـاه   4-ابوالمظفر برکیـارق

 

󾭊پادشاهی خوارزمشاهیان:

1-قطب‌الدین‌محمدخوارزمشاه2-علاءالدین ابوالمظفرخوارزمشاه3-تاج الدین ابوالفتح ایل ارسلان خوارزمشاه   4-جلال الدین محمود خوارزمشاه   5- علاءالدین تکش خوارزمشاه   6- سلطان جلال الدین محمد خوارزمشاه

7- سلطان جلال الدین منکبرنی

 

󾭊ایـلخانان مغول:

1- هلاکو  2- آباقاخان  3-سلطان احمد تگودار   4- ارغـون خان  5- گیخاتـون   6-بایدوخان   7-غازان‌خان   8- اولجایـتو خدابنده     9- ابوسعید بهادرخان     10- ارپاگاوون     11- موسی خان     12- محمدخان       13- ساتی بیک   14- جهان تیمور   15-سلیمان خان   16-طغاتیمور خان   17- انوشیروان عادل

 

󾭊سربداران:

1- خواجه یحیی کرابی     2- شاه خواجه ظهیر کرابی     3- پهلوان حیدر قصاب     4-  میرزا لطف الله          5-شاه پهلوان حسن دامغانی   6-شاه خواجه نجم الدین علی مؤیـد   

󾭊تیـموریـان:

1- تیـمور گورکانی      2- شاهرخ میرزا      3-میرزا الغ بیک   4-شاه میرزا عبداللطیف     5 میرزا عبدالله     6- میرزا بابر   7-ابوسعیـد

 

󾭊پادشاهی آق قویونلـو:

1-شاه حسن بیک  2-شاه سلطان خلیل    3- یعقوب بیک   4- بایسنقـر    5-شاه رسـتم   6-شاه احمد   7- الوند بیک

 

󾭊سلسله صفـویه:

1-شاه اسماعیل صفـوی     2- شاه تهماسب اول      3-شاه اسماعیل دوم     4- سلطان محمد خدابنده                5-شاه عباس اول   6-شاه صفـی   7-شاه عباس دوم   8-شاه سلیمان صفوی   9-شاه سلطان حسین صفوی(استیلای افاغنه)   10-شاه تهماسب دوم   11-شاه عباس سوم

 

󾭊پادشاهی افشار:

1- نادرشاه افشار   2-عادلشـاه افشار  3-ابراهیم شاه افشار   4-شاهرخ شاه افشار

 

󾭊سلسله زندیه:

1- کریـم خان زند   2- ابوالفتح خان زند   3- علیمرادخان زند (بار اول)  4- محمدعلیخان زند  5- صادق‌خان زند 6-علیمرادخان زند (بار دوم)   7-شاه جعفرخان زند   8-شاه لطفعلـی خان زند

 

󾭊پادشاهی قـاجار:

1-آغا محمدخان قاجار    2- فتحعلی شاه قاجار      3-محمدشاه قاجار       4-ناصرالدین شاه قاجار                      5-مظفرالدین شاه قاجار   6-محمدعلی شاه قاجار    7-احمدشاه قاجار

 

󾭊پادشاهی پهـلوی:

1-رضـا پهلـوی   2-محمـدرضا پهـلوی

 

انقلاب شكوهمند اسلامي ايران و استقرار جمهوري اسلامي

افشاريه و زنديه

افشاريه

سقوط سلسله صفویه، پیامدهای ناگواری برای ايران داشت. حکمرانی جنون‌آمیز محمود و اشرف افغان هم بر وخامت اوضاع افزود. در آن شرایط، نیروهای روسیه و عثمانی بخشهایی از سرزمین ایران در شمال و غرب را اشغال کردند در شرایطی که از تهماسب دوم شاهزاده صفوی به تنهایی کاری برنمی‌آمد، نادر افشار به او پیوست تا ایران را از آن شرایط سخت و دشوار برهاند.

نادر از افراد ایل افشار بود که قبیله‌اش نقش مهمی در به قدرت رسیدن صفویه داشت. او دوران جوانی خود را در خدمت حاکم ابیورد گذرانیده بود و مقارن شورش افغانان و سقوط اصفهان، بر بخشی از خراسان حکومت میکرد. هنگامی که شاهزاده تهماسب از نادر درخواست کمک کرد، به همراه سپاهیان خود به خدمت وی درآمد.

مهم‌ترین رویدادهای زندگی نادر در این مرحله عبارت است از:

 ١ــ از میان برداشتن فتحعلیخان رئیس ایل قاجار و رسیدن به مقام فرماندهی سپاه تهماسب دوم

٢ــ شکست دادن اشرف افغان و پراکنده کردن نیروهای او

 3- پس گرفتن سرزمینهای اشغالی ایران از روسیه و عثمانی

نادر پس از آن سران قبایل و حکمرانان محلی را به دشت مغان در آذربایجان دعوت کرد نادر پس از آن، همه تا تکلیف سلطنت ایران را مشخص کنند. او به شرط موروثی بودن پادشاهی در خاندان خویش و عدم حمایت بزرگان و قبایل از خاندان صفویه، به سلطنت رسید.

 نادرشاه بعد از سر و سامان دادن به اوضاع داخلی و جانشین کردن رضاقلی، به طرف قندهار لشکر کشید  تا آرامش را در مرزهای شرقی ایران برقرار سازد، اما دامنه این لشکرکشی به کشور هند نیز کشیده شد. وی با پیروزی بر هندیان در نبرد کرنال، شهر دهلی را تسخیر و با جواهرات و غنایم فراوان به ایران بازگشت. شاه افشار بعد از ذخیره کردن غنایم هند در منطقه کلات خراسان، برای سرکوب شورشیان عازم نواحی ترکستان و ماوراءالنهر شد. لیکن بدبینی که بر وجود او مستولی شده بودبسياري از آرزوهاي وي و جامعه ايراني را بر باد داد. بنيانگذار سلسله افشاریه، سرانجام با توطئه برادرزاده و همکاری چند تن از امرا و سرداران خویش به قتل رسید.

بدون شک نادرشاه آرزوهای بزرگی داشت و در زمان خویش فرماندهی زبده و شجاع به‌شمار می‌آمد. او قصد داشت تا زمینه رشد تجارت را در ایران فراهم کند. حتی میخواست بوشهر را به مرکز نیروی دریایی ایران تبدیل کند.

 

حکمرانی کریمخان زند

کریمخان یکی از افراد ایل زند بود که بعد از یک دوره  بیست‌ساله جنگ و گریز بر دیگر مدعیان و رقیبان پیروز شد. او پس از اقامت کوتاه مدت در اصفهان و تهران، شیراز را به‌عنوان تختگاه حکمرانی خویش انتخاب کرد. کریمخان در این مرحله از حیات سیاسی خویش دست از جنگ و ستیز برداشت. وی برخلاف سنت معمول از پذیرفتن عنوان شاهی نیز امتناع کرد و خود را  وکیل مردم ایران نامید.

کریمخان برای بهبود شرایط اقتصادی و برقراری امنیت سیاسی و آرامش اجتماعی اقدامات زیر را انجام داد:

١ــ سرکوب مدعیان و رقیبان داخلی

 ٢ــ ساختن اماکن تفریحی و مذهبی مانند باغ دلگشا، حمام وکیل، بازار و مسجد وکیل

 ٣ــ تلاش برای بهبود تجارت خارجی از طریق بنادر خلیج‌فارس

 ٤ــ نظارت بر بازار و برقراری ثبات در قیمت کاالهای مورد نیاز مردم

 ٥ــ احترام به عالمان دینی و هنرمندان

کریمخان زند در حالی از دنیا رفت که به نقل یکی از معاصرانش، «خوبی او هزار بود و بدی او يك»

وی به دلايلي چون مدارا با رقیبان، همدردی با رعایا، ساده‌زیستی، رفتار مناسب با اقلیت‌های مذهبی و حمایت از عالمان، شاعران و هنرمندان، نام و نشان نیکی در تاریخ ایران از خود به‌جای گذاشت.

بروز جدال و ستیز میان بازماندگان کریمخان، بر سر قدرت، توان نظامی و اقتصادی حکومت زندیه را کاهش داد و زمینه را برای قدرت‌یابی آقامحمدخان قاجار در نواحی شمالی ایران فراهم آورد. لطفعلی خان آخرین فرمانروای خاندان زند، اگر چه در جنگاوری و شجاعت و دالوری سرآمد بزرگان روزگار خویش بود، اما به سبب جوانی و کم‌تجربگی، دوستان و اطرافیان خود را رنجیده‌خاطر کرد. همین امر، سبب رویگردانی بسیاری از بزرگان شیراز از جمله حاج ابراهیم‌خان کلانتر از وی شد. لذا هنگامی که او برای یافتن حامیان جدید در خارج از شیراز بسر میبرد، آقا محمدخان در سومين حمله خود به پایتخت زندیه، شیراز را تصرف کرد. لطفعلی‌خان، ابتدا به کرمان و سپس به در سومین حمله بم گریخت، اما در آن شهر به چنگ نیروهای خان قاجار افتاد و به طرز فجیعی کشته شد. با مرگ وی دوره فرمانروایی زندیه به پایان رسید.

بیشتر محققان و مورخان رویگردانی حاج ابراهیم‌خان کلانتر از لطفعلی‌خان زند را عامل مهم در سقوط سلسله زندیه می‌دانند، اما او نقش فراوانی در تثبیت و تحکیم سلسله زندیه برعهده داشت. وی بر حمایت از جعفرخان و کمک به لطفعلی‌خان برای رسیدن به قدرت، دو بار نیز در مقابل حمله آقامحمدخان به شیراز از لطفعلیخان زند حمایت کرد.

اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران افشاریه و زندیه

گرفتاری طولاني‌مدت ایران در جنگ‌های داخلی و خارجی بعد از سقوط اصفهان و به‌ویژه در دوران زمامداری نادرشاه، زندگی اقتصادی و اجتماعی ایرانیان را بسیار آشفته و نابسامان کرد. از یک‌سو، ناامنی و بی‌ثباتی و از سوی دیگر افزایش مالیات‌ها برای تأمین هزینه‌های سنگین جنگ، تولید و بازرگانی را از رونق انداخت.

بی‌مهری نادرشاه نسبت به عالمان شیعه و هنرمندان، باعث مهاجرت گسترده آنان به عتبات عالیات و هند، و درنتیجه رکود فعالیت‌های علمی و فرهنگی شد. مرگ نادر و ستیز افراد و گروه‌های مختلف برای رسیدن به قدرت، نیز اوضاع سیاسی و اجتماعی و اقتصادی ایران را آشفته‌تر کرد.

 آرامش، امنیت و ثبات نسبی که در دوران کریمخان زند بر بخشهایی از ایران حکمفرما گردید، موجب شد که اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی کمی بهتر شود. بر اثر حمایت و تشویق کریمخان، فعالیتهای عمرانی، کشاورزی و بازرگانی تا حدودی رونق یافت. گروهی از عالمان و هنرمندان مهاجر، به ایران بازگشتند و شهرهای شیراز و اصفهان بار دیگر کانون علم و ادب و هنر شدند.

 

روابط خارجی ایران در عصر افشاریه و زندیه

 همزمان با دوران حکومت نادرشاه، تکاپوهای استعماری دولتهای اروپایی وارد مرحله جدیدی شده بود، اما گرفتاری نادر در جنگهای پیاپی، مانع از توجه او به مناسبات سیاسی و اقتصادی با کشورهای اروپایی به‌جز روسیه شد. روسها که بعد از سقوط صفویه بخشهایی از شمال ایران را تصرف کرده بودند، با ملاحظه شجاعت و قدرت نظامی نادر و سپاهیانش، از مناطق اشغالی عقب نشستند و تلاش کردند بودند، با مالحظه روابط دوستانه‌ای با ایران برقرار کنند.

مناسبات نادر با عثمانی آمیزه‌ای از جنگ و مذاکره بود. سپاهیان تحت امر نادر، ارتش عثمانی را از مناطق وسیعی از سرزمینهای اشغالی ایران عقب راندند، اما تلاشهای نظامی و سیاسی نادر برای رفع اختلافات مذهبي با عثماني و بازگرداندن عتبات عاليات به قلمرو ايران، نتيجه چندانی نداشت

روابط ایران و عثمانی در دوران زندیه نیز چندان دوستانه نبود و هنگامی که کریمخان زند بصره را تصرف کرد، مناسبات دو طرف خصمانه شد.

روابط خارجی ایران زندیه ثبات چندانی نداشت.کریمخان زند به دو منظور علاقه مند بود كه که با کشورهای اروپایی رابطه برقرار کند:

 ١ــ استفاده از نیروی دریایی اروپاییان برای مقابله با شورش هاي خلیج فارس

2- علاقه به توسعه اقتصادی و رونق تجارت

بنابراین، کریمخان ابتدا از فرانسویان درخواست کمک کرد، اما وقتی با امتناع آنان روبه‌رو شد، با انگلیسیها رابطه برقرار کرد و به آنان اجازه داد پایگاه تجاری خود را در بوشهر تأسیس کنند. تعلل و ناکامی انگلیسیها در سرکوب شورش هاي خليج‌فارس و تردیدی که کریمخان زند نسبت به انگیزه و اهداف آنان پيدا كرده‌بود، سبب شد که نه‌تنها با تأسیس دفاتر تجاری انگلیسیها در دیگر شهرهای ایران مخالفت پیدا کند ، بلکه نمایندگی آنها را در بوشهر نیز تعطیل کرد..