رشد عاطفي در دوره اول كودكي

رشد عاطفي در دوره اول كودكي

رسول اكرم (ص):

«فرزندانتان تا 7 سالگی مقام سروری دارند و در هفت سال پس از آن باید اطاعت از پدر و مادر را تمرین کنند و تادیب گردند و در هفت سال سوم باید مشیر و مشاور بوده و در تحمل وزن و سنگینی وظایف و تکالیف ، ممارست کرده و کارایی کسب نمایند.»

در تقسیم بندی مراحل تعلیم و تربیت ، سال های اولیه ی زندگی از اهمیت بیشتری برخوردار است. به طور كلي در دوره طفوليت و دوره اول كودكي؛ او باید در خانه، یا محیطی که برای فعالیت هایش مناسب باشد، مورد مراقبت و تربيت لازم قرار گیرد .آغاز و شکل‌گیری تکلم مربوط به این دوره است. ارگانیزم به طور کلی برای تحمل تغییرات و سازگار شدن با شرایط متغیر محیط زیست آمادگی دارد. حمایت از کودک در حال رشد ، باید بر احتیاجات اساسی او، استوار باشد. پدر و مادر، یا هر فردی که به عنوان مربی با کودک سرو کار دارد، علاوه برداشتن اطلاعات زیست شناختی، باید با اطلاعات اولیه روان شناختی دوره رشد کوک نیز آشنا باشد. کودک در این دوره باید از امنیت و آسایش روانی لازم برخوردار باشد. مادر یا هر فرد دیگری که نقش مادری را بازی می کند، در این دوره مسئولیت حساس و محوری دارد . پایه‌های اعتماد به نفس ، از وجود و حضور مادر و به خصوص از مهارت او در ساختن محیط مساعد، سرچشمه می گیرد .کمک به كودك در این دوره تابع مقرراتی است . نباید همه موانع را، ما از سر راه کودک برداریم. باید محیط طوری مرتب شود که کودک در آن با مسایل مختلف، در حد توان خود دست و پنجه نرم کند و با کوششي نسبی، برخی از موانع را از سر راه خود بردارد. حتي پاسخ به سوالات كودك نيز بايد با ظرافت همراه بوده و به پرورش خلاقيت او منجر شود.

«العلم فی الصغر کاالنقش فی الحجر »

حواس کودک در این دوره رشد و توسعه پیدا می‌کند . از 18 ماهگی تا پایان 4سالگی کودک به تدریج ، به نگرنده ماهری تبدیل می شود . بسیاری از اعمال و ادراكات فرد، از طريق بينايي است. بنابراين:

آن چه را دیدن کند ادراک آن سال ها نتوان نمودن با بیان

در این دوره اگر با انجام برخی از اعمال منفی در کودک خود روبرو شدید، به جای سرزنش کردن او ، اصطلاحا بهتر است :

«در آیینه نگاه کنید»

اعمال کودک در اصل حاصل مشاهده او از عملكرد اطرافيان اطرافیان است. به همین خاطر است که پدر و مادر در این دوره ، علاوه بر ايفاي نقش محوری خود، باید در ایجاد ارتباط با اطرافیان نیز بسیار حساسيت به خرج دهند.

برای رشد اجتماعی بهتر کودک در اواخر این دوره، بهتر است کودک را به نحوی برای ورود به مرحله بعدی آماده نمود . مثلا زمینه را طوری مهيا كرد که کودک از پنج سالگی ، در روز چند ساعتي بدون سايه حضور مادر بازي و فعاليت‌ خود را انجام دهد، تا برای کسب تجربه در محیطی متفاوت با محیط قبلي خود ، آمادگی لازم را كسب نمايد. البته باید زمینه طوري آماده شود تا کودک از این دوری مضطرب نشود. همراه نمودن همبازی در ایجاد زمینه آرامش براي كودك مفید است.

گام‌هاي اساسي قبل از فرستادن كودكان به مهد كودك

1) مطمئن شوید کودک شما آمادگی رفتن به مهد کودک و علاقه به بازی در محيط مهد با همسالانش دارد وجدایی از شما برایش استرس شدیدی ایجاد نمی‌کند.

2) مهد کودک را از قبل به فرزندتان معرفی کنید و به او توضیح دهید که در آن‌جا با دوستان و مربی آشنا خواهد شد و چیزهای تازه‌ای یاد خواهد گرفت.

3) بهتر است کودک قبل از شروع کلاس‌ فضای کلاس‌ها را ببیند تا بداند که قرار است به چه مکانی برود. اگر امکانش وجود دارد با معلمش هم ملاقات بکند و حتی همکلاسی‌هایش را هم بشناسد.

4) سعي كنيد کودک را خودکفا بار بیاورید تا در مهد راحت‌تر باشد. وقتی کودک بداند که می‌تواند به تنهایی از پس کارهای ضروری خود در محیط مهد برآید در این فضا احساس راحتی بیشتری خواهد داشت و از قدم گذاشتن به این دنیای تازه ترسی نخواهد داشت.

5) به کودک یاد بدهید چگونه در کودکستان با شما خداحافظی کند و هنگام خداحافظي، به فرزندتان اطمینان دهید که به دنبالش خواهید آمد.

6) یک خداحافظی محکم با او كرده و سریع از کودکستان خارج شوید، یادتان باشد طولش ندهید و گرنه کودکتان بیشتر بی‌قراری خواهد کرد.

7) آرامشتان را حفظ کنید، در غير اين صورت نا گفته به کودک این پیام را داده‌اید که حق دارد نگران و مضطرب باشد.

8) همه وسایل و امکانات مورد نیاز کودک را خودتان به تنهایی تهیه نکنید، اجازه دهید كيفش را خودش را آماده کند.

ويژگي هاي بارز دانش آموزان پيش دبستاني

• پرجنب و جوش و فعال هستند و زود خسته مي شوند.
• به مرحله هوش عملي نزديک مي شوند.
• تا اندازه‌اي خودخواه و خودمدار هستند.
• دقت و تمرکز آنان محدود است.
• کنجکاو و جستجوگر هستند.
• شوق به يادگيري، به تدريج در آن‌ها پديد مي آيد كه اين يادگيري آنان در ضمن عمل بيشتر است.
• به صحبت نيازمندند.
• به بازي بسيارعلاقه مندند و به تدريجبازي هاي با قاعده را مي پسندند.
• علاقه‌هاي ثابتي ندارند.
• هماهنگي چشم و دست به‌تدريج آغاز مي‌شود و به حرکات نمايشي علاقه‌مندند.
  

برخی از مواردی که اولیا باید در دوره اول كودكي انجام دهند:

1. به کودک خود احترام کنید، او را در آغوش بگیرید، محیطی آرام، به خصوص در زمینه ارتباط کودک با مادر برای وی فراهم نمایید.
2. به تفاوت‌هاي فردي توجه نموده و هرگز کودک را وادار به کاری که از عهده‌اش خارج است، ننمایید زیرا این عمل موجب كاهش اعتماد به نفس در او مي‌شود.
3. نیازهای جسمانی كودك در صورتی که تامین نشود به مرگ منجر خواهد شد. در حالی که نیاز های روانی و اجتماعی اگر ارضا نشوند نمی توانند منجر به مرگ شوند اما بي‌تردید بی‌میلی و عدم تمایل به زندگی و احساس بی‌ارزشی و پوچی را به‌وجود خواهند آورد.
4. باید علت تنبلی و بي انگيزگي كودك را که نشانه اصلی آن عدم علاقه به فعالیت است را جستجو و در صدد رفع آن برآمد.
5. در صورتی که مجبور نیستید کودک خود را به مهد و سایر مراکز نگه داری نفرستید ، زیرا روابط کودک و مادر ، به ویژه در دو سال اول زندگی برای زیر ساخت سلامت و رشد روانی او بسیار مهم است.
6. به نقش بازی در این دوره توجه نموده و سعی کنید زمینه ی ایجاد بازی های حسی و حرکتی را در او فراهم نمایید.
7. با کودک خود ارتباط کلامی برقرار کنید. در همايش‌ها و اجتماعات خصوصي و عمومي، اجازه سخن گفتن به او بدهید. اما تا دو سالگی تلاش نکنید او را وادار به سخن گفتن نمایید.
8. از 3 سالگی ضمن آن که اجازه ابراز کنجکاوی به کودک می دهید ، با طرح سوالات مناسب ، کنجکاوی و خلاقيت او را تقویت نمایید.
9. آموزش نظافت های شخصی را از 3 سالگی آغاز نمایید و سعی کنید با آموزش هاي هدفمند برخي رفتار ها را درونی نمايید.
10. بین 3 تا 6 سالگی با برنامه هایی مانند قصه گویی و کتاب خوانی و بازی های فکری، قوه تخیل کودک خود را بالا ببرید.
11. در صورت بروز دروغ های کودکانه، کمک نمایید تا ضمن تفاوت قایل شدن بین خیال و واقعیت ، آن ها را به شکل صحیح راهنمایی نمایید.
12. در صورت بروز خودنمایی آن را به معنی خودخواهی کودک به حساب نیاورید، چون خودمحوربيني کودک یکی از ویژگی های ذهنی او در این مرحله است.
13. از لکنت های خفیف زبانی دراین مرحله، نگران نشده و به سرزنش کودک نپردازید، زیرا به دلیل گسترش دایره لغات، کودک در این دوره به آن دچار می‌شود.
14. به کودک در موقع سخن گفتن آرامش بدهید.
15. در اواخر این دوره با اعطاي استقلال کنترل شده به كودك، آن ها را برای ورد به محیط جدید مدرسه و دور ماندن از خانه آماده سازید.

14- توجه داشته باشيد كه عليرغم آن‌كه جدايي پدر و مادر در هردوره‌اي به كودك لطمات سختي مي‌زند، ولي بيشترين لطمات آن در دوره طفوليت وكودكي است به طوري كه طفل مرگ پدر و مادر را راحت‌تر از جدايي پدر و مادر مي‌پذيرد.

دوره اول کودکی (۲ تا ۶ سالگی)

دوره اول کودکی (۲ تا ۶ سالگی)

در دوره اول کودکی، رشد زیستی ـ اجتماعی در جنبه های مختلف اتفاق می افتد از جمله اندازه و شکل و قیافه کودک تغییر زیادی می‌کند تاحدي که مثلاً کودک ۶ ساله نمی تواند عکس دوره قبل خود را تشخیص دهد. هم‌چنین سیستم عصبی مرکزی کودک نیز رشد می‌کند. این تغییرات به او اجازه می‌دهد که رشد و شناختی مناسب داشته باشد و بر محیط اطراف خود تسلط پیدا کند. مهم‌ترین تغییرات رشدجسماني در این دوره عبارتند از:

رشد جسمانی دوره اول كودكي

در این دوره کودکان عموماً لاغر به نظر می‌آیند زیرا قسمت پائینی بدن آن ها (تنه و پاها) نسبت به قسمت بالائی آن (سر و صورت) رشد بیشتری پیدا می کند.

افزایش مداوم و پیوسته‌ای در قد و وزن کودک پدید می‌آید به نحوی که تناسب بدنی کودک تقريباً مانند بزرگسالان می شود. در این دوره هر سال به طور متوسط حدود ۷ سانتی متر به قد و حدود ۲ کیلوگرم به وزن کودک اضافه می شود. به طوری که در ۶ سالگی ميانگين وزن كودك به ۲۱ کیلوگرم و ميانگين قد او به ۱۱۷ سانتی متر مي‌رسد.

رشد مغز با سرعت بیشتری نسبت به بخش‌های دیگر بدن ادامه پیدا می کند. در ۵ سالگی وزن مغز به حدود ۹۰ درصد زمان بزرگسالی خود می‌رسد. سلول‌های عصبی در مغز با درجات گوناگونی دارای میلین می شوند و سرعت ادراکات حسی در کودک بیشتر می شود ولی هنوز هماهنگی بین دو نیمه مغز به طور کامل برقرار نشده است.

مهارت های حرکتی در دوره اول كودكي

کودک از ۲ تا ۶ سالگی اگر چه لاغرتر می شود ولی قوی تر شده و رشد طبیعی مغز به او این اجازه را می دهد که کنترل و هماهنگی بیشتری، هم بین اعضاي مختلف بدن و هم بین او و محیط اطرافش به وجود آید.

در اين دوره کودک با سرعت و توازن بیشتری حرکت می کند و مهارت‌های حرکتی‌اي نظیر دویدن، بالا رفتن و پریدن به مقدار قابل ملاحظه ای بهبود پیدا می‌کند و این تغییرات به خوبی در حرکات‌ كودك در هنگام بازی قابل مشاهده است.

در ۵ سالگی اغلب کودک می تواند از نردبان بالا برود، توپ را پرتاب کند و آن را با دست بگیرد، یا با پا بزند، با كمكي دوچرخه سواری کنند و در خانه يا مهدكودك و هر جاي ديگري كه باشد، سعي‌‌كند اين مهارت‌های خود را بيازمایند. مهارت‌های حرکتی ظریف به ویژه با دستان و انگشتان برای کودک قبل از دبستان، دشوارتر از مهارت‌های حرکتی درشت است. اعمال حرکتی مثل ریختن آب از پارچ به لیوان، بریدن یک قطعه کیک با چاقو یا چنگال، بستن دکمه، بستن بند کفش، استفاده از مداد و مانند این ها به تلاش و تمرکز بسیار کودک نیازمند است و به همین علت انجام آن ها در این سن سخت است. از طرف دیگر انگشتان کوتاه و چاق كودك، دلیل دیگری برای عدم پختگی در فعالیت‌های حرکتی ظریف است.

مهارت‌های حل مساله و حافظه نیز در اين دوره رشد می‌کند و كودك این کفایت و اطمینان را به دست می آورد که نسبتاً مستقلانه رفتار کند، پس می توان به او اعتماد کرد تا خیلی از کارها را خودش انجام دهد. مثلاً خودش صبحانه بخورد و حتی در تغذیه و لباس پوشاندن به بچه‌های کوچک‌تر کمک کند. کودک ۶ ساله می تواند عواطف و هیجان های خود را نسبت به والدین و دوستان بدون زیاده‌روی و با تمسک به خودمحوری نشان دهد. در این دوره تفاوت‌های جنسی و نقش جنسی و رفتار پسرانه و دخترانه، برای کودک مطرح می شود.

روان‌شناسي دوره كودكي

روان‌شناسي دوره كودكي

دوره طفولیت (0-2 سالگي)

این دوره از تولد تا 2 سالگي را شامل می شود و از دوره های مهم رشد است؛ چون سریع ترین تغییرات در آن دوره اتفاق می افتد.

رشد جسمانی در دوره طفوليت:

یکی از تغییرات آشکار و قابل توجه در سال اول زندگی، رشد جسمانی بچه است.وزن نوزادان در ایران به طور متوسط حدود 3400 گرم در هنگام تولد می‌باشد، اما می تواند بین 2500 گرم تا 4500 گرم نیز متغیر باشد. وزن نوزاد پسر، به طور معمول کمی بیشتر از نوزاد دختر است. وزن نوزاد به عوامل متعددی، از جمله وزن پدر و مادر، اضافه وزنی که در هنگام بارداری به پديد مي‌آيد و سلامت عمومی مادر بستگی دارد.وزن نوزاد ممکن است در هفته اول پس از تولد کاهش یابد و به علت تغذیه کودک، مدتی زمان می برد تا وزن به حالت طبیعی باز گردد. هنگامی که نوزاد به تغذیه جدیدش عادت کرد، وزن او به مدت 2 روز بدون تغییر می ماند و سپس شروع به اضافه کردن وزن می کند. به طوری که در روز هفتم تا دهم پس از تولد وزنش دوباره به اندازه همان وزن در زمان تولد می رسد.

طول قد نوزاد معمولا از 45 سانتی متر تا 55 سانتی متر متغیر بوده ولي به طور میانگین حدود 50 سانتی متر می باشد. حد متوسط اندازه دور سر نوزاد معمولا بين 32/6 تا 2/37 متغيير بوده ولي ميانگين در حدود 35 سانتی متر است.[1]

سال اول زندگی زمان بروز تغییرات متحیر کننده است که در آن نوزادان 25 سانتی‌متر از نظر طول رشد کرده و وزنشان نسبت به زمانِ تولد 3 برابر می‌شود. قد و وزن در طول ۲ سال اول به سرعت افزایش یافته به طوری که حدوداً وزن بدن کودک ۴ برابر و قد او ۲ برابر می شود.

نوزاد تازه متولد شده تقریباً ۷۰ درصد وقت خود را می خوابد. به تدریج در طول سال اول زندگي وقت کمتری به خواب اختصاص داده و وقت بیشتری برای توجه به محیط پیرامون اختصاص می دهد.

گریه، شيوه ارتباطي کودک با دیگران است. کودک از طريق گريه، ناراحتی و آشفتگی‌هاي خود را بیان می کند اگر گریه کودک خیلی بلند و بدون ریتم باشد ممکن است کودک دچار سوءتغذیه و یا دارای آسیب مغزی باشد. از شدت گریه معمولاً در سال اول کاسته می شود.

رشد حرکتی در دوره طفوليت:

رشد طبیعی و تدریجی مغز امکان رشد مهارت های حرکتی، از واکنش ها گرفته تا اعمال داوطلبانه کودک نظیر چنگ زدن و راه رفتن را به وجود می آورد. از همان ماه های اول اگر چیزی توجه کودک را به خود جلب کند به آن، نگاه ويژه نموده و یا با حرکت چشم آن را دنبال می کند چنان که گوئی می خواهد به آن چنگ بزند.

توانائی چنگ زدن از حدود ۶ ماهگی به بعد، یعنی زمانی که بین حرکات دست و چشم هماهنگی به وجود مي‌‌آيد، دیده می شود. چنگ زدن کودک ابتدا ناشیانه و با استفاده از کف دست بوده، ولی از یک سالگی به بعد با مهارت بیشتر و با انگشتانش آن را انجام می دهد.حركت خزنده کودک تقريبا از سه ماهگي آغاز می شود زماني که کودک بتواند سر خود را راست نگه دارد. در 5ماهگي به کمک دیگران مدت کوتاهی مي‌تواند بنشیند. اين كار در7-۸ ماهگی، بدون كمك ديگران است. در8-9ماهگي كودك مي‌تواند به کمک دیگران بایستد و در 12ماهگي بدون کمک دیگران چند قدم راه برود. در حدود 15ماهگي مهارت راه رفتن به شكل كامل‌تري پديد مي‌آيد.

رشد ادراکی و شناختی در دوره طفوليت:

در هنگام تولد، حس بویائی و شنوائی فرد، نسبتاً حساس و فعال ولی حس بینايی ضعیف است. نوزاد می تواند یک شی را تنها تا فاصله ۶ متری در حوزه بینايی خود قرار دهد اگر چه در هر فاصله‌ای آن را تیره و تار می بیند. این توانايی در اولین ماه ها به سرعت رشد می کند تا جايی که کودک در ۶ ماهگی فاصله ۶۰ متری و در یک سالگی فاصله ۱۲۲ متری را مانند یک فرد بزرگسال می بیند. البته این رشد بیشتر تحت تأثیر رشد مغز است تا رشد چشم.

در فاصله ۸ تا ۹ ماهگی، كودك به این توانايی شناختی می رسد که بداند اشیاء و انسان ها حتی اگر حس نشوند و دیده و شنیده نشوند، وجود دارند، يعني به رشد حس پايداري جسم دست مي‌يابد.

با اين‌كه ظرفیت حافظه انسان کلاً محدود است ولی در ۲ سال اول تولد به سرعت رشد می‌کند، ثبت اطلاعات با سهولت بیشتری صورت می گیرد ولی بازیابی اطلاعات در برخی اوقات دشوار است.

در یک سالگی کودک می تواند یک یا دو کلمه بگوید و در ۲ سالگی قادر است با جملات کوتاه صحبت کند. کودک در ۲۱ ماهگی می تواند اولین جمله دو کلمه‌ای را بگوید و این توانايی در ۲۴ ماهگی به جملات چند کلمه‌ای نيز مي‌رسد.

رشد هیجانی و اجتماعی در دوره طفوليت:

هیجانات کودک در ابتدا بسيار ساده بوده و بيشتر به صورت گریه و خنده ظاهر مي‌شود ولی به تدریج پیچیده تر می شود. احساس امنیت از نیازهای عاطفی و اجتماعی اولیه کودکان است که باید در این دوره تأمین شود. در عین حال باید توجه داشت که حمایت بیش از اندازه كودك، همانند عدم حمایت موجب می‌شود که کودک به توانايي‌های خود شک کند و اعتماد به نفس لازم را به دست نیاورد. دلبستگی بین کودک و اطرافيان، به ویژه مادر این احساس امنیت و آرامش را فراهم می کند.

---

[1] . http://farzand.net/article/